Çocuğu Korumak mı, Hayata Hazırlamak mı?

Updated: Oct 19

Çocuğu hayata hazırlamak, onu karşılaşabileceği her zorluktan uzak tutmak değil; zamanla bu zorlukları değerlendirebilecek becerilerin gelişmesine alan açmaktır.
Bir çocuğu korumak istediğimizde ilk içgüdümüz çoğu zaman tehlikeyi ondan uzaklaştırmaktır.
Düşmesin.
Üzülmesin.
Yanlış seçim yapmasın.
Hazır olmadığı bir şeyle karşılaşmasın.
Bunun çok doğal bir tarafı var. Çocuğun henüz göremediği sonuçları yetişkin olarak görebiliriz. Bu nedenle özellikle küçük yaşlarda sınır koymak, bazı kararları onun adına vermek ve güvenli bir alan oluşturmak yetişkinin sorumluluğudur.
Ama koruma isteğinin içine bazen başka bir şey de karışabilir:
Korku.
Henüz gerçekleşmemiş bir ihtimali zihnimizde büyütebilir, olabileceklerle olanı birbirine karıştırabiliriz.
“Ya düşerse?”
“Ya yanlış karar verirse?”
“Ya üzülürse?”
“Ya ben yanında değilken bir şey olursa?”
Bir süre sonra çocuğun gerçekten neye ihtiyacı olduğunu değil, bizim neyin gerçekleşmesinden korktuğumuzu yönetmeye başlayabiliriz.
Ve belki de korumak ile kontrol etmek arasındaki sınır tam burada bulanıklaşır.
Her zorluğu ortadan kaldırmak mümkün mü?
Bir çocuğu hayat boyunca karşılaşabileceği her şeyden uzak tutamayız.
Bir gün bizim seçmediğimiz insanlarla karşılaşacak. Bizim bulunmadığımız ortamlara girecek. Kendi kararlarını verecek. Yanlış anlayacak, hayal kırıklığı yaşayacak, bazı seçimlerinden vazgeçecek ve belirsizlik içinde ne yapacağını kendisi bulmak zorunda kalacak.
Belki de bu yüzden yalnızca şu soruyu sormak yeterli değil:
“Onu bundan nasıl koruyabilirim?”
Bir başka soru daha var:
“Bir gün ben yanında olmadığımda bununla baş edebilmesi için bugün neye ihtiyacı var?”
Bu soru korumayı ortadan kaldırmıyor.
Korumanın anlamını değiştiriyor.
Her deneyim yalnızca kayıp değildir.
Çocuğumuz zorlandığında, çoğu zaman ilk gördüğümüz şey yaşadığı sıkıntı olur.
Oysa bir deneyimin neye dönüşeceğini yalnızca yaşandığı ilk anda bilemeyiz.
Düşmek bazen bedeninin sınırlarını tanımasına, bir anlaşmazlıkta kendi sesini kullanmasına ve yanlış bir seçim ile sonuç arasındaki ilişkiyi görmesine yardımcı olabilir.
Bu, her zorluğun gerekli olduğu ya da çocuğun zarar görebileceği durumlara müdahale etmememiz gerektiği anlamına gelmez.
Ama rahatsızlık ile zarar aynı şey değildir.
Bir çocuğun zorlanması her zaman hemen ortadan kaldırmamız gereken bir durum olmayabilir.
Bazen yapabileceğimiz en önemli şey sorunu onun adına çözmek değil, deneyimin içinde ne olduğunu birlikte görebilmektir:
Ne oldu?
Sen ne hissettin?
Ne fark ettin?
Bir daha olsa neyi farklı yapmak isterdin?
Böyle baktığımızda hata, yalnızca engellenmesi gereken bir sonuç olmaktan çıkar; üzerinde düşünülebilecek bir deneyime dönüşür.
Çocuğun seçimi bizim hakkımızda olmayabilir.
Çocuğun bizim önerdiğimiz yolu seçmemesi, söylediğimizi hemen yapmaması ya da bizim doğru bulmadığımız bir karar vermesi bazen yetişkin olarak bizi düşündüğümüzden daha fazla etkiler.
Çünkü davranışı yalnızca bir davranış olarak görmeyebiliriz.
“Beni dinlemiyor.”
“Bunca şey anlatıyorum ama yine de bildiğini yapıyor.”
“Demek ki yanlış bir şey yapıyorum.”
Oysa çocuk her zaman bize karşı bir seçim yapmıyor olabilir.
Kendisi için bir şey anlamaya çalışıyor olabilir.
Bunu fark etmek önemli.
Çünkü davranışı kendimize yönelik bir tehdit olarak algıladığımızda kontrol etme ihtiyacımız artabilir. Çocuğun gelişim sürecinin bir parçası olarak görebildiğimizde ise merak için daha fazla alan açılır.
Tepki vermeden önce sorabiliriz:
Burada aslında ne öğrenmeye çalışıyor?
Sınırlar büyüdükçe biçim değiştirebilir.
Küçük bir çocuk için yetişkinin koyduğu sınırlar doğal olarak daha geniştir.
Çünkü henüz sonuçları değerlendirecek deneyime, dürtülerini düzenleyecek kapasiteye ya da bazı riskleri anlayacak gelişim düzeyine sahip olmayabilir.
Ama çocuk büyüdükçe yalnızca sınırlar değil, sınırlarla kurduğumuz ilişki de değişebilir.
Önce sınırı biz koyarız.
Sonra nedenini anlatmaya başlarız.
Bazı kararları birlikte veririz.
Bazı sonuçları güvenli bir ortamda deneyimlemesine izin veririz.
Ve zamanla daha önce bizim taşıdığımız bazı sorumlulukları ona devrederiz.
Bu geçiş yalnızca yaşla gerçekleşmez.
Çocuğun deneyimi, kendini düzenleyebilmesi, sonuçları değerlendirebilmesi, gerektiğinde durabilmesi ve zorlandığında yardım isteyebilmesi de önemlidir.
Bu nedenle belki de asıl soru:
“Kaç yaşında izin vermeliyim?”
değil,
“Bu sorumluluğu taşıyabilmesi için hangi becerilerinin gelişmesi gerekiyor?”
olabilir.
Çünkü mesele yalnızca bir sınırın kaldırılması değildir.
Bunu taşıyabilecek kapasitenin de gelişmesidir.
Peki ne zaman geri çekileceğiz?
Yetişkin için belki de en zor yer burası.
Çocuğu çok erken yalnız bırakırsak, henüz taşıyamayacağı bir sorumluluğu ona vermiş olabiliriz.
Ama her şeyi onun adına düşünür, seçer, çözer ve engellersek, bu kez kendi gücünü deneyimleyebileceği alanı daraltabiliriz.
Belki rehberlik tam olarak bu iki uç arasında başlıyor.
Ne çocuğun önündeki bütün engelleri kaldırmak.
Ne de “kendi öğrenmesi gerekiyor” diyerek onu hazırlıksız bırakmak.
Nerede bize ihtiyaç duyduğunu, nerede ise bizim geri çekilmemize ihtiyaç duyduğunu görebilmek.
Bazen sınır koyarak.
Bazen nedenini anlatarak.
Bazen birlikte karar vererek.
Bazen sonucu güvenli bir ortamda deneyimlemesine izin vererek.
Ve bazen yalnızca yanında durarak.
Güven, “hiçbir şey olmayacak” demek değildir.
Belki güven konusunda da önemli bir ayrım var.
Bir çocuğa güvenmek, onun hiçbir zaman yanlış seçim yapmayacağına inanmak değildir.
Hiç üzülmeyeceğine, zarar görmeyeceğine ya da her durumda doğru olanı bileceğine inanmak da değildir.
Güven, bunlardan biri olduğunda yeniden düşünebileceğine, öğrenebileceğine ve gerektiğinde yardım isteyebileceğine alan açmaktır.
Bu nedenle çocuğun bilmesi gereken en önemli şeylerden biri belki de şudur:
Bir hata yaptığında hâlâ bize gelebilir.
Bir kararından pişman olduğunda anlatabilir.
Başına istemediği bir şey geldiğinde, “Bunu neden yaptın?” sorusundan önce kendisini anlamaya çalışan bir yetişkin bulabilir.
Çünkü güvenli ilişki, çocuğun hiç hata yapmadığı bir ilişki değildir.
Hata yaptığında da ilişkinin içinde kalabildiği bir ilişkidir.
Çocuğun hayatındaki tüm riskleri önceden göremeyiz.
Bütün yolları onun adına deneyemeyiz.
Ve onu hayatın tüm belirsizliklerinden koruyamayız.
Ama yanında olduğumuz yılları, bir gün yanında olmadığımızda kullanabileceği becerilerin gelişmesine alan açmak için değerlendirebiliriz.
Bu yüzden korumak ve güvenmek birbirinin karşıtı olmak zorunda değil.
Belki de iyi bir koruma yalnızca bugünün riskini çocuktan uzaklaştırmaz.
Zamanla, o riskle karşılaştığında durabilmesini, düşünebilmesini, kendi değerlendirmesini yapabilmesini ve gerektiğinde yardım isteyebilmesini de mümkün kılar.
Ve çocuklara eşlik ederken kendimize sorabileceğimiz soru belki de şudur:
Bugün onun adına kontrol etmeye çalıştığım hangi şeyi, yarın kendisinin taşıyabilmesini istiyorum?
Çünkü amacımız çocuğun yolundaki bütün taşları kaldırmak değil.
Bir gün o yolda biz olmadan da yürüyebileceğine güvenebileceği bir zemin oluşturmaktır.



Comments